Portal_background_image

درس خارج فقه 1394/08/04

ربا بنوعی سلطه اقتصادی محسوب می شود

بِسْمِ اللّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ

درس خارج فقه استاد آیت الله دری نجف آبادی

 یکشنبه 04/08/94

جلسه دویست و سی و نهم از سلسله دروس مکاسب

موضوع: بررسی ربا از منظر آیات (جلسه 1)

نقل حدیث معظم له بمناسبت ایام اسارت اهل بیت امام حسین (ع)

اَلسَّلامُ عَلَيْكَ يا اَباعَبْدِاللَّهِ وَ عَلَى الاَرْواحِ الَّتى حَلَّتْ بِفِناَّئِكَ عَلَيْكَ مِنّى سَلامُ اللَّهِ [اَبَداً] ما بَقيتُ وَ بَقِىَ اللَّيْلُ وَ النَّهارُ وَ لاجَعَلَهُ اللَّهُ آخِرَ الْعَهْدِ مِنّى لِزِيارَتِكُمْ اَلسَّلامُ عَلَى الْحُسَيْنِ وَ عَلى عَلِىِّ بْنِ الْحُسَيْنِ وَ عَلى اَوْلادِ الْحُسَيْنِ وَ عَلى اَصْحابِ الْحُسَيْنِ

در آغاز، روایتی مناسب با ایام بیان می گردد. قسمت عمده ی روایت در کتاب کامل الزیارات بیان شده است. مرحوم ابن قولویه در ابتدای کتاب تعهد کرده است که نقل تمامی روایات در این کتاب شریف مورد اعتماد ایشان است و این خود قرینه ای بر اعتبار اسناد روایات این کتاب شریف می باشد. مرحوم ابن قولویه استاد شیخ مفید بوده اند. وفات مرحوم ابن قولویه در سنه ی 367 ه.ق واقع شده است و قبر ایشان بهمراه شیخ مفید (ره) در کاظمین می باشد. کتاب شریف کامل الزیارات بسیار با ارزش و پر برکت است.

عَنْ مِسْمَعٍ عَنْ یُونُسَ بْنِ‏عَبْدِ الرَّحْمَنِ عَنْ حَنَانٍ عَنْ أَبِیهِ قَالَ قَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ ع یَا سَدِیرُ تَزُورُ الْحُسَیْنَ ع فِی کُلِّ یَوْمٍ قُلْتُ جُعِلْتُ فِدَاکَ لَا قَالَ فَمَا أَجْفَاکُمْ قَالَ فَتَزُورُونَهُ فِی کُلِّ جُمْعَةٍ قُلْتُ لَا قَالَ فَتَزُورُونَهُ فِی کُلِّ شَهْرٍ قُلْتُ لَا قَالَ فَتَزُورُونَهُ فِی کُلِّ سَنَةٍ قَالَ قُلْتُ قَدْ یَکُونُ ذَلِکَ قَالَ یَا سَدِیرُ مَا أَجْفَاکُمْ لِلْحُسَیْنِ أَ مَا عَلِمْتَ أَنَّ لِلَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ أَلْفَیْ أَلْفِ مَلَکٍ شُعْثاً غُبْراً یَبْکُونَهُ وَ یَزُورُونَهُ لَا یَفْتُرُونَ وَ مَا عَلَیْکَ یَا سَدِیرُ أَنْ تَزُورَ قَبْرَ الْحُسَیْنِ ع فِی کُلِّ جُمْعَةٍ خَمْسَ مَرَّاتٍ أَوْ فِی کُلِّ یَوْمٍ مَرَّةً قُلْتُ جُعِلْتُ فِدَاکَ بَیْنَنَا وَ بَیْنَهُ فَرَاسِخُ کَثِیرَةٌ فَقَالَ لِی اصْعَدْ فَوْقَ سَطْحِکَ ثُمَّ الْتَفِتْ یَمْنَةً وَ یَسْرَةً ثُمَّ تَرْفَعُ رَأْسَکَ إِلَى السَّمَاءِ ثُمَّ تَنْحُو نَحْوَ الْقَبْرِ فَتَقُولُ السَّلَامُ عَلَیْکَ یَا أَبَا عَبْدِ اللَّهِ السَّلَامُ عَلَیْکَ وَ رَحْمَةُ اللَّهِ وَ بَرَکَاتُهُ تُکْتَبُ لَکَ زَوْرَةً وَ الزَّوْرَةُ حَجَّةٌ وَ عُمْرَةٌ

امام صادق علیه السلام به سدیر فرمودند: ای سدیر آیا قبر حسین علیه السلام را هر روز زیارت می کنی؟ عرض کردم فدایت شوم نه، فرمودند: چقدر شما جفا می کنید آیا پس در هر ماه او را زیارت می کنی؟ عرض کردم: خیر فرمودند: آیا پس در هر سال او را زیارت می کنی: عرض کردم گاهی اوقات چنین می شود، فرمودند: ای‌ سدیر چقدر شما به حسین علیه السلام جفا می کنید مگر نمی دانی که خداوند هزار هزار فرشته ژولیده موی و غبار گرفته دارد که گریه می کنند و امام حسین علیه السلام را زیارت می کنند و هرگز خسته نمی شوند و هیچ باک و رنجی بر تو نیست ای سدیر که در هر جمعه 5 مرتبه و در هر روز یک مرتبه قبر امام حسین علیه السلام را زیارت کنی، عرض کردم: فدایت شوم میان ما و او فرسخ های بسیاری است. حضرت فرمودند: بر روی پشت بام خانه ات برو، پس توجهی به جانب راست بعد چپ بنما پس سرت را بلند کن و بسوی آسمان پس رو کن بسمت قبر امام حسین علیه السلام و بگو "السلام علیک یا اباعبدلله السلام علیک و رحمة الله و برکاته" که برایت بدین خاطر یک زیارت نوشته می شود، این زیارت یک حج و یک عمره است سدیر گفت: چه بسیار که این فرمایش را در هر ماه بیش از بیست مرتبه انجام می دادم. (وسائل‏ الشیعة ج 14 ص 493)

بدنبال بحث رشوه که در جلسات گذشته مطرح گردید در ادامه؛ بدلیل عدم مجال شیخ مبنی بر کامل کردن کتاب مکاسب و خالی بودن مبحث ربا؛ در این قسمت از مباحث مطرح شده به طرح مسأله ی ربا خواهیم پرداخت. لازم بذکر است که خیلی از مباحث مهم مکاسب مثل بیع مرابحه و بیع نسیه و بیع ثمار و مباحث دیگر باقی مانده است. لذا یکی از مباحث، ربا می باشد. ربا مسأله ی بسیار مهم و مبتلا به و مورد نیازی می باشد. در امور بانکی و بیمه ها و قرار دادهای مضاربه ای و مشارکتی میدان وسیعی وجود دارد که نیاز به طرح این مسأله است. فضای مجازی غالب بر فضای مجازی است. فضای حقیقی یعنی فضای کسب و کار و تلاش و معامله و فضای مجازی همین فضای بانک و بیمه ها و ... می باشد.

قرآن کریم در آیاتش دو موضوع را بسیار تأکید دارد و با حساسیت برخورد کرده است.

1 – تولی کفار

آیات بسیاری در قرآن کریم راجع به عدم تولی کفار و عدم اتخاذ ولیجه وجود دارد:

الف - يا أَيُّهَا الَّذينَ آمَنُوا لا تَتَّخِذُوا عَدُوِّي وَ عَدُوَّکُمْ أَوْلِياءَ تُلْقُونَ إِلَيْهِمْ بِالْمَوَدَّةِ وَ قَدْ کَفَرُوا بِما جاءَکُمْ مِنَ الْحَقِّ[1]

ب - وَلَمْ يَتَّخِذُوا مِنْ دُونِ اللَّهِ وَلا رَسُولِهِ وَلا الْمُؤْمِنِينَ وَلِيجَةً وَاللَّهُ خَبِيرٌ بِمَا تَعْمَلُونَ[2]

ج - يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُواْ لاَ تَتَّخِذُواْ بِطَانَةً مِّن دُونِكُمْ لاَ يَأْلُونَكُمْ خَبَالاً وَدُّواْ مَا عَنِتُّمْ قَدْ بَدَتِ الْبَغْضَاء مِنْ أَفْوَاهِهِمْ وَمَا تُخْفِي صُدُورُهُمْ أَكْبَرُ قَدْ بَيَّنَّا لَكُمُ الآيَاتِ إِن كُنتُمْ تَعْقِلُونَ[3]

اخیراً در مذاکرات هسته ای جمهوری اسلامی و برجام عملکرد دشمنان بوضوح دیده می شود. این مسأله ای است که روحانیت باید در جلوگیری از سلطه و نفوذ و سیطره ی فرهنگی و اقتصادی کفار و دشمنان اسلام هشیار باشند.

2 - ربا

ربا بنوعی سلطه اقتصادی محسوب می شود.

در چهار سوره از قرآن کریم در خلال بیش از ده آیه، اشاراتی به بحث ربا شده است.

1 – سوره مبارکه روم آیه 39

2 – سوره مبارکه نساء آیات 161 و 162

3 – سوره مبارکه ی آل عمران آیات 131 به بعد

4 - سوره مبارکه بقره آیات 275 تا 281

پس از انقلاب اسلامی باید تلاش شود که در نظام اسلامی، بانکداری اسلامی حاکم باشد. مبادا به نام اسلام، در بازار مسلمانان، در روابط داخلی و خارجی، در روابط اقتصادی، نفوذ دشمن به بهانه های مختلف و.. کار خلاف شرع انجام شود.

در صفحه ی 375 نهایه ی مرحوم شیخ طوسی که متن فقه است، آمده است:

باب الربا وأحكامه و ما يصح فيه وما لا يصح الربا محظور في شريعة الإسلام، قال الله تعالى: " وأحل الله البيع وحرم الربا " و قال تعالى: " يمحق الله الربا ويربي الصدقات " وقال: " فإن لم تفعلوا، فأذنوا بحرب من الله ورسوله " وقال تعالى: " الذين يأكلون الربا لا يقومون إلا كما يقوم الذي يتخبطه الشيطان من المس " الآية. وروي عن الصادق، عليه السلام: أنه قال: درهم ربا أعظم عند الله

ربا به معنی زیاده و زیاده خواهی است. ربا در شریعت اسلام ممنوع است. خداوند می فرماید: خدا بیع را حلال کرده و ربا را حرام نموده است. (آیات 275 تا 281)

قالُوا إِنَّمَا الْبَيْعُ مِثْلُ الرِّبا وَ أَحَلَّ اللَّهُ الْبَيْعَ وَ حَرَّمَ الرِّبا؛ این، به خاطر آن است که گفتند: «داد و ستد هم مانند ربا است (و تفاوتی میان آن دو نیست.)» در حالی که خدا بیع را حلال کرده، و ربا را حرام! (زیرا فرق میان این دو، بسیار است.)

این آیه خود دلیل و حکم انشائی است. خداوند حلیت بیع و حرمت ربا را مطرح می کند.

آیه بعدی می فرماید: خداوند، ربا را نابود می کند و صدقات را افزایش می دهد!

و نیز خداوند در آیه 279 می فرماید: اگر (چنین) نمی کنید، بدانید خدا و رسولش، با شما پیکار خواهند کرد!

خداوند در قرآن کریم از آیه 261 تا 274 بقره راجع به صدقات سخن فرموده است. در حقیقت از آیات 260 تا آخر سوره مبارکه بقره سه موضوع بحث شده است: صدقات، در ملامت و توبیخ ربا و تحریم آن، قرض الحسنه و وام .

این سه مسئله کاملا با هم ارتباط دارند. در باب صدقات خداوند می فرماید: مَثَلُ الَّذينَ يُنْفِقُونَ أَمْوالَهُمْ في‏ سَبيلِ اللَّهِ کَمَثَلِ حَبَّةٍ أَنْبَتَتْ سَبْعَ سَنابِلَ في‏ کُلِّ سُنْبُلَةٍ مِائَةُ حَبَّةٍ وَ اللَّهُ يُضاعِفُ لِمَنْ يَشاءُ وَ اللَّهُ واسِعٌ عَليمٌ (بقره، 261)

کسانی که اموال خود را در راه خدا انفاق می کنند، همانند بذری هستند که هفت خوشه برویاند که در هر خوشه، یکصد دانه باشد و خداوند آن را برای هر کس بخواهد (و شایستگی داشته باشد)، دو یا چند برابر می کند و خدا (از نظر قدرت و رحمت،) وسیع، و (به همه چیز) داناست.

بالعکس موردِ صدقات که حالت افزایندگی دارد، ربا حالت کاهنده و محو شدن دارد.

فَإِنْ لَمْ تَفْعَلُوا فَأْذَنُوا بِحَرْبٍ مِنَ اللَّهِ وَ رَسُولِهِ (بقره، 279)؛ اگر (چنین) نمی کنید، بدانید خدا و رسولش، با شما پیکار خواهند کرد!

در آیه 275 بقره می فرماید: الَّذينَ يَأْکُلُونَ الرِّبا لا يَقُومُونَ إِلاَّ کَما يَقُومُ الَّذي يَتَخَبَّطُهُ الشَّيْطانُ مِنَ الْمَسِّ؛ کسانی که ربا می خورند، (در قیامت) برنمی خیزند مگر مانند کسی که بر اثر تماسّ شیطان، دیوانه شده (و نمی تواند تعادل خود را حفظ کند گاهی زمین می خورد، گاهی بپا می خیزد).

شیطان در جنون نیز تأثیر دارد. مثل چشم زخم نیز اثرگذار است. روح انسان ها دو گونه است؛ روح طیب و خبیث. آثار این روح ها بر چشم و زبان و.. بروز می کند. روح انسان می تواند معجزه کند و انسان روی آب راه برود، کربلایی کاظم شود. از طرفی روح انسان با خباثت، می تواند کارهای خبیث انجام دهد.

و روي عن الصادق، عليه السلام: أنه قال: درهم ربا أعظم عند الله تعالى من سبعين زنية كلها بذات محرم. فينبغي أن يعرفه الإنسان ليجتنبه ويتنزه عنه.

از امام صادق (ع) روایت شده است که درهمی ربا نزد خدا بزرگتر از هفتاد زنا با محارم است. باید موارد را شناخت و از آن اجتناب کرد و از آن پاک بود.

شیخ (ره) در ادامه می فرماید: فمن ارتكب الربا بجهالة، ولم يعلم أن ذلك محظور، فليستغفر الله تعالى في المستقبل، وليس عليه فيما مضى شئ.

اگر کسی در جهالت مرتکب زنا شد باید استغفار کند و از گذشته چیزی بر او نیست.

و متى علم: أن ذلك حرام ثم استعمله، فكل ما يحصل له من ذلك محرم عليه، و يجب عليه رده على صاحبه. فإن لم يعرف صاحبه، تصدق به عنه. و إن عرفه ولا يعرف مقدار ما أربى عليه، فليصالحه وليتحله. وإن علم أن في ماله ربا، ولا يعرف مقداره ولا من أربى عليه، فليخرج خمس ذلك المال، ويضعه في أهله، وحل له ما يبقى بعد ذلك.

پس از آن که متوجه شد، هر چه در آمد از آن حاصل کند حرام است و واجب است که به صاحب آن برگرداند. این بیان ابتدایی مرحوم شیخ طوسی در کتاب شریف نهایه است و بعد از آن وارد تفصیل مسائل باب ربا می شود.

از عبارات مرحوم سید (ره) نیز بیان شود. جلد سوم یا دوم عروه است که نزدیک به 50 صفحه مطلب در آن وجود دارد.

 (الفصل الاول في الرباء) المحرم بالكتاب والسنة وإجماع المسلمين بل ضرورة الدين، فمستحله داخل في سلك الكافرين، و انه يقتل كما في خبر ابن بكير، قال: بلغ أبا عبد الله (ع) عن رجل انه كان يأكل الرباء و يسميه اللباء فقال (ع): لان أمكنى الله منه لاضربن عنقه. وقد ورد التشديد في حرمته،

فصل اول: ربا در کتاب و سنت و اجماع مسلمین حرام بوده و بلکه حرام بودن آن ضرورت اسلام است. هر کس ربا را انکار کند انکار ضروری کرده است و چه بسا حکم محاربه دارد. هر کس آن را حلال بداند در کفار داخل می شود. کسی که مستحل باشد کشته می شود. عبدالله بن بکیر روایت می کند که به امام صادق (ع) خبر دادند که فلانی ربا می خورد و آن را لبا می داند. حضرت (ع) فرمود: اگر خداوند به من مکنت دهد گردن او را می زنم. در حرمت آن شدت عمل وارد شده است.

فعن النبي صلى الله عليه وآله في وصيته لعلى (ع) قال: يا على الربا سبعون جزءا أيسرها مثل أن ينكح الرجل أمه في بيت الله الحرام. وفي خبر عن ابى عبد الله (ع) قال (ع): الربا سبعون بابا أهونها عند الله كالذي ينكح أمه. و فى آخر عنه (ع): درهم واحد رباء أعظم من عشرين زنية كلها بذات محرم.

پیامبر (ص) در وصیت خود به امیر المؤمنین (ع) می فرماید یا علی. ربا هفتاد جزا دارد که ایسر آن این است که انسان با مادر خود در بیت الله الحرام نکاح کند.

در خبری از اباعبدالله (ع) است که ربا 70 باب است که آسان ترین آن شبیه کسی است که با مادر خود نکاح کند.

درهمی از ربا، بالاتر و بدتر از 20 زنا با محارم است.

در روایت دیگری نیز با همین مضمون می فرماید:

 وفى ثالث عنه (ع): درهم رباء أشد عند الله من ثلاثين زنية كلها بذات محرم مثل عمة وخالة. و فى رابع عنه (ع): درهم رباء عند الله أشد من سبعين زنية كلها بذات محرم.

وفى خامس عنه (ع): درهم رباء أعظم عند الله من سبعين زنية كلها بذات محرم في بيت الله الحرام.

 ولعل اختلاف الاخبار إنما هو بالنسبة إلى اختلاف الامكنة والاوقات و الحالات والاشخاص والكيفيات.

اختلاف اخبار در اعداد این روایات این است که با توجه به مکان و زمان و حالت و شخص و کیفیت جرم است. به عنوان مثال یک زن معمولی با زنان پیامبر (ص) فرق دارد. یا نساء النبی ان اتقیتن

عوامل مختلفی که در جرم و سنگینی آن دخالت دارد اختلاف امکنه، اوقات و اشخاص و کیفیات است.

وعن النبي صلى الله عليه وآله: شر المكاسب كسب الربا وعن أبى جعفر (ع): أخبث المكاسب كسب الربا، وعن النبي صلى الله عليه وآله: من أكل الرباء ملا الله بطنه من نار جهنم بقدر ما أكل، و إن اكتسب مالا لم يقبل الله منه شيئا من عمله ولم يزل في لعنة الله والملائكة ما كان عنده قيراط

از پیامبر (ص) روایت شده است که خبیث ترین مکاسب، کسب رباست. در روایت دیگری ایشان می فرماید کسی که ربا خورد، خداوند در جهنم به اندازه ی آن چه که از آن مال خورده، شکم او را از آتش پر می کند. اگر مالی را اکتساب کرده خداوند هیچ چیز را از عمل او قبول نمی کند و او ملعون خدا و پیامبر و ملائکه است تا زمانی که نزد او قیراطی از آن مال باشد.

مرحوم امام (ره) در تحریر الوسیله جلد اول بعد از پایان مباحث مربوط به بیع را بیان فرموده است.

به طور کلی دو نوع ربا وجود دارد: ربای معاملی و ربای قرضی. بنابراین بحث ربا در کتاب معاملات و بیع و در کتاب قرض و دین آمده است. احیانا در کتاب صرف (صرافی) نیز آمده است.

القول في الربا وقد ثبت حرمة بالكتاب والسنة وإجماع من المسلمين، بل لا يبعد كونها من ضروريات الدين، وهو من الكبائر العظام،

حرمت ربا در کتاب و سنت و اجماع مسلمین ثابت شده است و بعید نیست از ضروریات دین باشد. این از گناهان کبیره ی بزرگ است. در روایات در اصول کافی است که 7 گناه، اکبر کبائر است: شرک، عقوق والدین، ربا و..

در روایتی آمده است که عمرو بن عبید خدمت امام صادق (ع) آمد و به ایشان عرض کرد از شما می خواهم گناهان کبیره را بر من ذکر کنید و از آیات قرآن دلیل بیاورید. امام صادق (ع) فرمود گناه کبیره گناهی است که خداوند وعده ی عذاب بر آن ها داده است و 36 گناه را شمردند و آیه و شواهد آن را ذکر فرمود. بعد از آن عمرو از منزل امام صادق (ع) خارج شد در حالی که اشک می ریخت و می گفت کسی که ادعا می کند در این خانواده علم نیست دروغ می گوید.

وقد ورد التشديد عليه في الكتاب العزيز والأخبار الكثيرة حتى ورد فيه في الخبر الصحيح عن مولانا الصادق عليه السلام قال: " درهم ربا عند الله أشد من سبعين زنية كلها بذات محرم " وعن النبي صلى الله عليه وآله في وصيته لعلي عليه السلام قال: " يا علي الربا سبعون جزء فأيسرها مثل أن ينكح الرجل أمه في بيت الله الحرام " وعنه صلى الله عليه وآله " ومن أكل الربا ملأ الله بطنه من نار جهنم بقدر ما أكل، و إن اكتسب منه مالا لم يقبل الله منه شيئا من عمله، ولم يزل في لعنة الله والملائكة ما كان عنده منه قيراط واحد " وعنه صلى الله عليه وآله " إن الله لعن آكل الربا وموكله وكاتبه و شاهديه " إلى غير ذلك.

در ابتدا آیات قرآن کریم بحث می شود و سپس روایات و جمعبندی آن ها مورد بررسی قرار می گیرد.

موفق و پیروز باشید.

والسلام علیکم و رحمة الله و برکاته

 

 


[1]. ممتحنه / 1

[2]. توبه / 16

[3]. آل عمران / 118


دسته بندی

مسئول سایت


    پاسخ دهید

    نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *

     

     
     

    مطالب ویژه