Portal_background_image

درس خارج فقه 1394/08/06

ای کسانی که ایمان آورده اید، ربا را که سود های افزوده و چند برابر است نخورید، و از خدا پروا کنید، شاید رستگار شوید

بِسْمِ اللّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ

درس خارج فقه استاد آیت الله دری نجف آبادی

 چهارشنبه 06/08/94

جلسه دویست و چهلم و یکم از سلسله دروس مکاسب

موضوع: بررسی ربا از منظر آیات (3)

مسئله ربا از دیدگاه قرآن کریم بررسی می شد. آیات سوره مبارکه روم، نساء، آل عمران و اعراف اشاره شد. خداوند متعال در آیات 275 تا 282 سوره مبارکه بقره مسئله ربا را مطرح کرده است.

آیات قرآن کریم درباره ی این مسائل به صورت تدریجی نازل شده است. خداوند متعال برخی از احکام را یکباره نازل فرموده است به عنوان مثال مسئله انفال بعد از جنگ بدر نازل شد. آیه انفال و خمس دوباره ندارند؛ وَاعْلَمُوا أَنَّمَا غَنِمْتُم مِن شَيْ ءٍ فَأَنَّ للَّهِ ِ خُمُسَهُ

آیه انفال نیز می فرماید: يَسْأَلُونَكَ عَنِ الْأَنْفَالِ قُلِ الْأَنْفَالُ لِلَّهِ

در رابطه با خمس و انفال، ایات متعدد وجود ندارد، البته آیاتی در تأکید پرداخت زکات و صدقات نازل شده است.. در امور مالی، انفاق و صدقات و احسان و.. زیاد است اما این عناوین خاص در قرآن کریم یک یا دو آیه در مورد فیء، یک آیه در مورد خمس و یک مورد انفال آمده است. برخی از مسائل بار اجتماعی زیادی داشته اند و احکام مربوط به صورت تدریجی نازل شده اند، زمینه سازی کرده اند تا به صورت قازع حکم نهایی صادر شود. نمونه ی آن در مورد خمر است؛ ابتدا در سوره نحل قرآن کریم فرمود: تَتَّخِذُونَ مِنْهُ سَكَراً وَرِزْقاً حَسَناً

سکر مایه مستی است که در برابر رزق حسن آورده است. خداوند در این جا آن را منفی دانسته است. این ایه در مکه نازل شده است. پس از آن به صورت های مختلف دیگر آن را منفی اعلام می کند. نظیر آیه ی: يَسْئَلُونَكَ عَنِ الْخَمْرِ وَالْمَيْسِرِ...

سوره مبارکه اعراف و مائده از انجام اثم نهی می کند و در این جا خمر و میسر را اثم می داند.

سپس با لحن قاطع تری در سوره مبارکه مائده راجع به مشروبات الکلی و قمار و.. می فرماید: إِنَّمَا يُرِيدُ الشَّيْطَانُ أَن يُوقِعَ بَيْنَكُمُ الْعَدَاوَةَ وَالْبَغْضَاء فِي الْخَمْرِ وَالْمَيْسِرِ وَيَصُدَّكُمْ عَن ذِكْرِ اللّهِ وَعَنِ الصَّلاَةِ فَهَلْ أَنتُم مُّنتَهُونَ

به صورت تدریجی زمینه ها را در جامعه فراهم می کند تا به طور کلی شراب را از جامعه ریشه کن کند.

شراب ام الخبائث و ام الفساد است چرا که به دنبال آن عداوت و دشمنی و دوری از نماز و ذکر خدا و.. است.

این مثال برای این است که تدریج در بیان برخی احکام الهی روشن شود.

در سوره ی مبارکه ی روم در مورد صدقات خداوند "یربی الصدقات"بیان کرده ولی ربا را "لا یربوا عندالله " بیان می کند:

وَ ما آتَيْتُمْ مِنْ رِباً لِيَرْبُوَا في‏ أَمْوالِ النَّاسِ فَلا يَرْبُوا عِنْدَ اللَّهِ وَ ما آتَيْتُمْ مِنْ زَکاةٍ تُريدُونَ وَجْهَ اللَّهِ فَأُولئِکَ هُمُ الْمُضْعِفُونَ

آنچه بعنوان ربا می پردازید تا در اموال مردم فزونی یابد، نزد خدا فزونی نخواهد یافت و آنچه را بعنوان زکات می پردازید و تنها رضای خدا را می طلبید (مایه برکت است و) کسانی که چنین می کنند دارای پاداش مضاعفند. (روم، 39)

ظاهر این آیه در مورد رباست. اگر به کارهای خیری که قصد خدا در آن نباشد تفسیر شود خلاف ظاهر است. قدر متیقن ربا را شامل می شود.

مسئله ی دیگر زکات و صدقات برای وجه الله است که در این صورت خداوند چندین برابر پاداش می دهد.

از این آیه شریفه مشخص می شود که ربا در پیشگاه خداوند بی ارزش و منفی و بدون اجر است و خداوند مسلمانان را به صدقات و زکات، انفاق در راه خدا با شرط وجه الله تشویق کرده است. آیه ی 38 سوره روم اشاره کرده است:

فَآتِ ذَا الْقُرْبي‏ حَقَّهُ وَ الْمِسْکينَ وَ ابْنَ السَّبيلِ ذلِکَ خَيْرٌ لِلَّذينَ يُريدُونَ وَجْهَ اللَّهِ وَ أُولئِکَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ

پس حقّ نزدیکان و مسکینان و در راه ماندگان را ادا کن! این برای آنها که رضای خدا را می طلبند بهتر است، و چنین کسانی رستگارانند.

در سوره مبارکه نساء آیات 160 و 161 از یهود و نصارا انتقاد کرد:

فَبِظُلْمٍ مِنَ الَّذينَ هادُوا حَرَّمْنا عَلَيْهِمْ طَيِّباتٍ أُحِلَّتْ لَهُمْ وَ بِصَدِّهِمْ عَنْ سَبيلِ اللَّهِ کَثيراً * وَ أَخْذِهِمُ الرِّبَوا وَ قَدْ نُهُوا عَنْهُ وَ أَکْلِهِمْ أَمْوالَ النَّاسِ بِالْباطِلِ وَ أَعْتَدْنا لِلْکافِرينَ مِنْهُمْ عَذاباً أَليماً

بخاطر ظلمی که از یهود صادر شد، و (نیز) بخاطر جلوگیری بسیار آنها از راه خدا، بخشی از چیزهای پاکیزه را که بر آنها حلال بود، حرام کردیم.

 و (همچنین) بخاطر ربا گرفتن، در حالی که از آن نهی شده بودند و خوردن اموال مردم بباطل و برای کافران آنها، عذاب دردناکی آماده کرده ایم.

در دین حضرت موسی کلیم (ع) نیز ربا منهی است و در کنار صد عن سبیل الله آمده است. اگر ربا جایز بود این گونه بیان نمی کرد.

 مبارزه با صد عن سبیل الله، اساس دعوت پیامبران است. طیبات جدای از این است. هر کدام از این ها مستقل است. محرماتی بود که به تبع بر آن ها عارض شده است. این ها هر کدام یک عنوان مستقل است.

از این آیات شریفه سوره مبارکه نسا، حرام بودن ربا مشخص می شود. البته مستقیما متوجه مسلمانان نیست ولی خداوند ربا را در ردیف اکل مال به باطل و صد عن سبیل الله ذکر می کند. در سوره مبارکه آل عمران 131 خداوند قاطعانه نهی فرموده است. البته در این مورد بحث وجود دارد که آیا نهی در سوره مبارکه بقره، تکمیل سوره ی مبارکه آل عمران است یا بالعکس است. آیه شریفه سوره مبارکه آل عمران مسلمانان را به صورت مستقیم مخاطب می کند.

نهی سوره ی نساء غیر مستقیم به مسلمانان بود و مبغوض بودن آن را مشخص می کند ولی مستقیما دستور نداده است. اما در سوره مبارکه آل عمران مستقیما دستور می دهد:

يا أَيُّهَا الَّذينَ آمَنُوا لا تَأْکُلُوا الرِّبَوا أَضْعافاً مُضاعَفَةً وَ اتَّقُوا اللَّهَ لَعَلَّکُمْ تُفْلِحُونَ؛ ای کسانی که ایمان آورده اید، ربا را که سود های افزوده و چند برابر است نخورید، و از خدا پروا کنید، شاید رستگار شوید.

گاهی افراد و خانواده های آن ها را به عنوان برده می گرفتند تا پول حاصل از فروش آن ها را به عنوان سود پول خود بردارند.

وَ اتَّقُوا النَّارَ الَّتي‏ أُعِدَّتْ لِلْکافِرينَ؛ و از آتشی که برای کافران مهیّا شده بپرهیزید.

 با توجه به این آیه کفر نیز از ربا برمی خیزد. کسانی که ربا می خورند، اگر رعایت نکنند در مرز کفر هستند. این وجهی ندارد، پس از نهی از ربا خداوند این مطلب را بیان کرده است.. اگر رباخواری کنید در زمره کافران قرار خواهید گرفت .

وَ أَطيعُوا اللَّهَ وَ الرَّسُولَ لَعَلَّکُمْ تُرْحَمُونَ ؛ و خدا و فرستاده او را فرمان برید ، شاید مشمول رحمت شوید.

در آیات شریفه پیشین ، ابتدا نهی از رباخواری ، سپس دستور به تقوا و پس از آن تهدید به جهنم و برابر کردن رباخواری و کفر است .

از این آیه استفاده می شود که ربا حرام است . در مورد اضعاف مضاعفه ممکن است کسی که بگوید چند برابر مال خوردن اشکال دارد ولی یک برابر یا کمتر اشکال ندارد.

بخشی از جریان کاپیتولاسیون را که امام (ره) افشا کرد از این قرار بود که 200 میلیون دلار از امریکا وام بگیرند و بهره ی 100 میلیون دلاری به آن ها بازگردانند . در سیستم های بانکی همینگونه است . در جایی که بهره در بهره می آید بهره ی مضاعف می شود . قرض هایی که در گذشته می دادند و ربا می گرفتند همین گونه بوده است . قرض با بهره ی مضاعف می دادند .

نظر علامه طباطبایی این است که آیه سوره مبارکه آل عمران به طور قاطع حرام بودن ربا را مطرح کرده است .

سوره مبارکه بقره تمام زوایای مسئله را بررسی کرده و همه سوالات را  پاسخ می دهد . آیات سوره مبارکه بقره به سه گروه تقسیم می شود :

  1. حدود 14 آیه از 261 تا 275  سوره بقره راجع به صدقات و احکام آن و پرهیز از گناه و منت و .. است .
  2.  7 آیه از آیه 275 تا  281  ، در مورد ربا نازل شده است .
  3. از آیه 282 مسئله ی دین و قرض مطرح است که بزرگترین آیه ی قرآن  است . در تفسیر محقق مقداد  15 حکم بسیار مهم در این آیه دین استخراج کرده است .

آیه 274 سوره بقره که  طبق روایات مصداق آن ،  امیر المؤمنین (ع) است بیان می کند:

الَّذينَ يُنْفِقُونَ أَمْوالَهُمْ بِاللَّيْلِ وَ النَّهارِ سِرًّا وَ عَلانِيَةً فَلَهُمْ أَجْرُهُمْ عِنْدَ رَبِّهِمْ وَ لا خَوْفٌ عَلَيْهِمْ وَ لا هُمْ يَحْزَنُونَ ؛ آنها که اموال خود را ، شب و روز ، پنهان و آشکار ، انفاق می کنند ، مزدشان نزد پروردگارشان است نه ترسی بر آنهاست ، و نه غمگین می شوند.

امیر المؤمنین (ع) 4 درهم داشتند ، یک درهم آن را در روز ، یک درهم در شب ، یک درهم آشکارا و یک درهم را در نهان انفاق کرد و این آیه نازل شد .

پس از این آیه ، آیات مربوط به ربا آمده است . این آیات ، آخرین آیاتی هستند که در خصوص ربا آمده است .

آیات مربوط به سحت ، فساد ، اثم ، منکر ، خبائث و بغی و.. نیز ربا را شامل می شوند ،  منتها عنوان کلی دارد . در روایات نیز سحت به ربا تفسیر شده است . روایت 1 باب 5 از ابواب ما یکتسب به در تفسیر سحت ربا را از مصادیق سحت بیان فرموده است .

قال أبو جعفر يعني  الجواد عليه السلام: السحت الربا

در روایت دیگری امام (ع) می فرماید :

قال أبو عبد الله عليه السلام كل شئ غل من الامام فهو سحت، والسحت أنواع كثيرة، منها ما أصيب من أعمال الولاة الظلمة ومنها أجور القضاة وأجور الفواجر، وثمن الخمر والنبيذ المسكر، والربا بعد البينة، فأما الرشا يا عمار في الاحكام فان ذلك الكفر بالله العظيم ورسوله صلى الله عليه وآله

ربا بعد از بینه نیز به عنوان سحت است .

در خطبه ی 156  نهج البلاغه امیر المؤمنین (ع) از قول پیامبر (ص) می فرماید :

قَالَ يَا عَلِيُّ إِنَّ الْقَوْمَ سَيُفْتَنُونَ بِأَمْوَالِهِمْ وَ يَمُنُّونَ بِدِينِهِمْ عَلَى رَبِّهِمْ وَ يَتَمَنَّوْنَ رَحْمَتَهُ وَ يَأْمَنُونَ سَطْوَتَهُ وَ يَسْتَحِلُّونَ حَرَامَهُ بِالشُّبُهَاتِ الْكَاذِبَةِ وَ الْأَهْوَاءِ السَّاهِيَةِ فَيَسْتَحِلُّونَ الْخَمْرَ بِالنَّبِيذِ وَ السُّحْتَ بِالْهَدِيَّةِ وَ الرِّبَا بِالْبَيْعِ قُلْتُ يَا رَسُولَ اللَّهِ فَبِأَيِّ الْمَنَازِلِ أُنْزِلُهُمْ عِنْدَ ذَلِكَ أَ بِمَنْزِلَةِ رِدَّةٍ أَمْ بِمَنْزِلَةِ فِتْنَةٍ فَقَالَ بِمَنْزِلَةِ فِتْنَةٍ؛

فرمود: «يا على، به زودى مسلمانان پس از من به ثروتشان‏ آزمايش مى‏شوند، و با ديندارى خود بر خدا منّت مى‏نهند، رحمتش را آرزو دارند، و خود را از خشمش در امان دانند، و با شبهات دروغ و هوسهاى غفلت زا حرام او را حلال شمارند، شراب را به اسم آب انگور و خرما، و رشوه را به عنوان هديّه، و ربا را به نام تجارت حلال دانند.» گفتم: يا رسول اللّه، در آن وقت اين چنين مردم را از كدام گروه حساب كنم در موضع ارتداد، يا در مرتبه فتنه فرمود: «در مرتبه فتنه».

تفاسیر ائمه از آیات دیگر مثل اکل سحت و .. دلیلی بر حرمت ربا از نظر قرآن  کریم است . وقتی قرآن  اکل سحت را حرام می داند ، رباخواری ، حرام خواری و رشوه خواری و .. را شامل می شود ؛ گرچه مستقیما عنوان ربا ندارند ولی جزء آیات تحریم ربا محسوب می شوند .

آیات سوره مبارکه ی بقره که کاملترین آیات در مورد ربا هستند .

در مورد ربا ، کلمه ی "اکل"می آید که به طور کلی و در اصل ، مسئله اکل و خوردن مال است و شامل انباشت سرمایه و .. نیز می شود . آیه 275 سوره بقره می فرماید :

الَّذينَ يَأْکُلُونَ الرِّبا لا يَقُومُونَ إِلاَّ کَما يَقُومُ الَّذي يَتَخَبَّطُهُ الشَّيْطانُ مِنَ الْمَسِّ ذلِکَ بِأَنَّهُمْ قالُوا إِنَّمَا الْبَيْعُ مِثْلُ الرِّبا وَ أَحَلَّ اللَّهُ الْبَيْعَ وَ حَرَّمَ الرِّبا فَمَنْ جاءَهُ مَوْعِظَةٌ مِنْ رَبِّهِ فَانْتَهي‏ فَلَهُ ما سَلَفَ وَ أَمْرُهُ إِلَي اللَّهِ وَ مَنْ عادَ فَأُولئِکَ أَصْحابُ النَّارِ هُمْ فيها خالِدُونَ ؛ کسانی که ربا می خورند ، ( در میان مردم ) قیام و رفتاری ندارند مگر مانند رفتار کسی که شیطان او را به برخورد خود دیوانه کرده ( تعادل رفتار او را به هم زده ) . این بدان سبب است که آنها گفتند: بی تردید داد و ستد نیز مانند رباست ، در حالی که خداوند داد و ستد را حلال و ربا را حرام نموده. پس هر که پندی از جانب پروردگارش بدو رسد و ( از رباخواری ) باز ایستد ، آنچه گذشته از آن اوست ( سودی که پیش از نزول حکم ربا گرفته مال اوست ) ، و کارش ( از نظر کیفر اخروی ) با خداست ، و کسانی که ( به رباخواری ) بازگردند آنها اهل آتشند ، در آن جاودان خواهند ماند.

دو موضوع در قرآن  کریم با لحن تندی مطرح شده است ؛

  1. تولی از طرف کفار  که  سلطه ی سیاسی و نظامی و اطلاعاتی دشمن را در پی خواهد داشت .
  2.  رباخواری که محاربه و اعلان جنگ با خدا و پیامبر (ص) است و سلطه ی اقتصادی دشمن را در پی خواهد داشت .  هر نوع سلطه بیگانگان بر  امت و کشورهای اسلامی ممنوع است .

مرحوم علامه نیز به این مسئله در تفسیر المیزان اشاره فرموده است .

در این آیه خداوند مطلبی را بیان کرده است که (یا استعاره است و یا واقعیتی را بیان می کند )

قرآن  کریم کلمه ی خبط را به کار برده است که به معنای دیوانگی است که دیوانگی درجاتی دارد ، نتانیاهو ، شارون ، ملک سلمان و آل سعود دیوانه هستند منتها درجات دیوانگی متفاوت است .

اسماعیل  برای این که پول خود را به کسی برای تجارت بدهد از امام صادق (ع) سوال کرد . ایشان جواب دادند که این کار را نکن و برای او دلایلی آوردند . ولی او سر باز زد  و پول خود را به آن فرد داد و او نیز پولها را به باد داد . اسماعیل با ناراحتی خدمت امام صادق (ع) رفت . امام صادق (ع) فرمود : چه سفاهتی بالاتر از شرب خمر

کسی که شرب خمر می کند سفیه واقعی است   .

يَتَخَبَّطُهُ الشَّيْطانُ مِنَ الْمَسِّ

مانند رفتار کسی که شیطان او را به برخورد خود دیوانه کرده ( تعادل رفتار او را به هم زده ) .

بیان عین واقعیت است منتها نه با دیدگاه دنیایی بلکه با چشم بینا و بصیرت است . از این آیه شریفه استفاده می شود که برخی جن زدگی ها و .. به خاطر مس شیطان است . اگر شیطان مفهوم عام گرفته شود . چشم زخم نیز به روح خبیث باز می گردد و آثار خود را دارد.

موفق و پیروز باشید.

والسلام علیکم و رحمة الله و برکاته

 


دسته بندی

مسئول سایت


    پاسخ دهید

    نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *

     

     
     

    مطالب ویژه