Portal_background_image

درس خارج فقه93/09/15

درس خارج فقه استاد آيت الله دري نجف آبادي

سه شنبه 93/09/15

جلسه يکصد و بيست و هفتم

بِسْمِ اللّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ

(د) موضوع: بررسي روايات باب 55 کتاب شريف وسائل

در جلسات گذشته مطرح گرديد که مقتضاي قاعده اعانه بر اثم اين است که اعانه بر اثم و عدوان حرام مي باشد. از ظاهر آيات و روايات در اين زمينه فهميده مي شود که «نهي» نيز در اينجا نهي تحريمي مي باشد برخلاف نظر بعضي بزرگان که نهي را حمل بر کراهت کرده اند.

استثنا بردار نمي باشد و عقل عملي و سيره عقلا نيز اين معنا را تأييد مي کند. البته اجماع و شهرت عقليه نيز در اين مسأله وجود دارد.

مصاديق اعانه بر اثم

1 – در جايي که شخص قصد دارد تا بر انجام اثم و عدوان کمک کننده باشد. بعنوان مثال شخص چاقو را به شخصي دهد تا او با آن انساني را بقتل برساند.

2 – زماني که شخص علم دارد به انجام فعل قبيح توسط شخص مذکور اگرچه قصد نداشته باشد.

3 – علم وجود ندارد ولي احتمال عقلايي داده مي شود. چه بسا احتمال عقلايي، منجز باشد.

4 – زماني نيز عرف مي گويد که اعانه بر اثم مي باشد.

5 – در امور مهمه، بطريق اولي صدق اعانه بر اثم دارد.

حال نياز به بررسي اين مسئله نيز وجود دارد که ادله ي نهي از منکر تنها صورت رفع را مطرح مي کند يا صورت دفع را نيز در بر مي گيرد. نظر بنده بر اين است که دفع را نيز در امور مهمه اي چون نفوس، اعراض و اموال شامل مي شود. البته اين احتمال وجود دارد که در موارد جزئي دفع، شامل نشود. البته تفصيلي بين وظايف علما و بزرگان و افراد و نخبگان و سياستمداران بايد قائل گرديد. ممکن است يک فرد بتنهايي وظيفه اي نداشته باشد اما حکومت اسلامي در بسياري از موارد بايد پيشگيري را انجام دهد. قانون اساسي نيز اين پيشگيري را بر عهده ي قوه قضائيه بصورت تکليف قرار داده است.

اگر قرار بر وظيفه ي برفع باشد و دفعي در امور صورت نپذيرد، تمام باندهاي قاچاق و شبکه هاي جاسوسي، ماهواره اي و شيطاني بفعاليتشان ادامه خواهند داد!!

نهي تحريمي يا وضعي

مسئله ي ديگر اينکه آيا نهي مورد نظر، نهي تحريمي است يا نهي وضعي نيز مي باشد. حال که شارع حرام کرده است آيا معامله نيز باطل است؟ شيخ (ره) در ابتدا فرمود نهي به نفس معامله تعلق نگرفته است و به اعانه تعلق گرفته است. و نهي بخارج از موضوع عقد بيع تعلق گرفته است پس باطل نمي باشد. اما شيخ در ادامه کمي کمي دچار دغدغه ي در مسئله مي گردد.

اگر قرار بر استناد به عبارت «حرام اجرته» در روايات باشد، فهميده مي شود که اجرت حرام است.

اگر قرار بر استناد به عبارات «کل امر منهي عنه» و «يجيء منه الفساد محضا» باشد، معامله باطل است.

باطل بودن معامله بمعناي عدم تمليک و تملک و عدم نقل و انتقال است.

بررسي روايات مانعه

محمد بن يعقوب عن علي بن ابراهيم عن ابيه عن ابن ابي عمير عن ابن اذينه قال کتبت الي ابي عبدالله عليه السلام اسئله عن رجل له خشب فباعه ممن يتخذه برابط فقال لا بأس به و عن رجل له خشب فباعه ممن يتخذه صلبانا قال لا[1]

کتبت الي ابي عبدالله عليه السلام اسئله عن رجل له خشب بصورت مکاتبه سوال شده است که شخصي چوب دارد.

فباعه ممن يتخذه برابط به کسي فروخته است که آنها را تبديل به بربط خواهد کرد.

فقال لا بأس به و عن رجل له خشب فباعه ممن يتخذه صلبانا قال لا

اين شخص صلب درست کرده است. امام (ع) فرمودند: صحيح نمي باشد. قسمت اول روايت در مورد برابط است و شايد بدليل داشتن منافع مشترک امام (ع) فرمودند: لا بأس

اين روايت، از نظر بيان حکم روشن است اما در مورد خمر و شراب نمي باشد.

روايت دوم نيز به همين مضمون با اندکي تفاوت در لفظ صنم و صلب مي باشد. شايد در باب صلب و صنم بتوان گفت، بدليل اين که منفور شارع مقدس است و نمادي از بت پرستي است و منافع مشترک نيز ندارد، شارع اجازه نداده است.

حضرت امام (ره) در مورد صلب از المنجد بيان کرده است. کتاب المنجد نوشته ي مسيحيان است

عن عمرو بن حريث قال: سألت أبا عبدالله (عليه السلام) عن التوت أبيعه يصنع للصليب والصنم؟ قال: لا

از اين دو روايت استفاده مي شود که فروش هر نوع چوب و فلز و ... براي ساخت صليب و صنم جايز نيست.

هر دو روايت صورت علم را شامل مي شوند و با داشتن علم، فروش با قصد الزامي نيست.

باب 42 باب تحريم معونة الظالمين ولو بمدة قلم وطلب ما في أيديهم من الظلم است.

به نظر بنده، اعانه ي ظالمين از مصاديق قاعده ي کليه ي اعانه بر اثم و عدوان است.

بدليل اين که موضوع بحث، اعانه بر اثم و عدوان است از اين باب صرف نظر مي شود.

باب 55 باب تحريم بيع الخمر و شرائها و حملها و المساعدة على شربها، فإن باع تصدق بالثمن است. خريد، فروش، حمل و مساعده ي با شرب شراب حرام است و اگر کسي معامله با خمر انجام داد، پول آن را صدقه بدهد، معامله باطل است.

محمد بن يعقوب، عن علي بن إبراهيم، عن أبيه، عن حماد بن عيسى، عن حريز، عن محمد بن مسلم، عن أبي عبدالله (عليه السلام) في رجل ترك غلاما له في كرم له يبيعه عنبا أو عصيرا، فانطلق الغلام فعصر خمرا ثم باعه، قال: لا يصلح ثمنه.

امام (ع) درباره مردي که به غلام خود اختيار داده تا انگور هاي باغ را به صورت انگور يا کشمش و... بفروشد، غلام نيز آن را به شراب تبديل کرده و فروخته است، فرمود: براي صاحب باغ ثمن صلاحيت نداشته و مالک پول نيست.

مباحث پيشين درباره ي فروش انگور براي خمر بود اما در اين جا، خود خمر فروخته شده است. در اين جا، قطعا مالکيت پيدا نمي کند.

ثم قال: إن رجلا من ثقيف أهدى إلى رسول الله (صلى الله عليه وآله) راويتين من خمر، فأمر بهما رسول الله (صلّى الله عليه وآله) فاهريقتا، وقال: إن الذي حرم شربها حرم ثمنها. ثم قال أبو عبدالله (عليه السلام): ان أفضل خصال هذه التي باعها الغلام أن يتصدق بثمنها

در روايت بعدي فرموده است کسي که شرب خمر را حرام کرده است، پول آن را نيز حرام کرده است.

روايت سوم، که سند خوبي دارد، بحثي جدي را مطرح مي کند که نمي توان آن را توجيه کرد.

وعن عدة من أصحابنا، عن أحمد بن محمد بن عيسى، عن الحسين بن سعيد، عن الحسين بن علوان، عن عمرو بن خالد، عن زيد بن علي، عن آبائه (عليهم السلام) قال: لعن رسول الله (صلى الله عليه وآله) الخمر و عاصرها و معتصرها و بايعها و مشتريها و ساقيها و آكل ثمنها و شاربها و حاملها و المحمولة إليه.

پيامبر (ص) در باب خمر، ده طايفه را لعن فرموده است. کسي که انگورها را مي فشرد، خريدار و مشتري، ساقي و خورنده ي پول آن، شرابخوار، حمل کننده و (حتي غرس کننده براي شراب)... همگي ملعون پيامبر هستند. اين روايت توسط اهل سنت نيز نقل شده است.

اطلاق و مواردي که در اين روايت بيان شد، قطعا دليل بر حرمت است.

سند روايت بعدي، مانند روايت پيشين نيست اما همان مضامين را دارد.

عن جابر، عن أبي جعفر (عليه السلام) قال: لعن رسول الله (صلّى الله عليه وآله) في الخمر عشرة: غارسها و حارسها و عاصرها و شاربها و ساقيها و حاملها و المحمولة إليه و بائعها و مشتريها و آكل ثمنها

در باب خمر، پيامبر (ص)، ده طايفه را لعن کرده است: غرس کننده ي درخت، نگهبان، آبگير، شرب کننده، توزيع کننده، حمل کننده، محمول، فروشنده و مشتري و خورنده ي پول آن، ملعون هستند.

روايت 5 باب، از روايت مناهي رسول الله (ص) است.

عن الصادق، عن آبائه (عليهم السلام) ـ في حديث المناهي: ـ إن رسول الله (صلّى الله عليه وآله) نهى ان يشترى الخمر، و ان يسقى الخمر، و قال: لعن الله الخمر و غارسها و عاصرها و شاربها و ساقيها و بايعها و مشتريها و آكل ثمنها و حاملها و المحمولة إليه.

پيامبر (ص) فروش خمر و سقايت خمر را نهي نموده است. و فرموده است خداوند شراب و غرس کننده، آب گيرنده، نوشاننده، توزيع کننده، فروشنده و مشتري، خورنده ي پول آن، حمل کننده و محمول آن را لعن کرده است.

اصل مسئله، جايز نيست پس هر کاري که عنوان اعانه بر آن بگيرد جايز نيست.

اين روايات، روايات واحده نبوده و مستفيض هستند و اسناد آن ها با راويان متفاوت به رسول الله (ص) باز مي گردد و در کتب اهل سنت نظير سنن بيهقي و ... نقل شده است.

چند روايت ديگر در اين باره وجود دارد که يکي از آن ها درباره ي اجرت آن مي فرمايد: " أبا عبد الله عليه السلام عن الرجل يؤاجر بيته فيباع فيه الخمر، قال: حرام أجرته.

روايت ديگر مي فرمايد: من أعان علي قتل مسلم ولو بشطر کلمة، جاء يوم القيامة مکتوب بين عينيه، آيس من رحمة الله.[2]

هر کس به قتل مسلماني ولو به شطر کلمه اي کمک کند، در روز قيامت بين چشمان او نوشته شده است: مايوس از رحمت خداوند.

قال رسول الله (صلى الله عليه وآله): من اکل الطين فمات فقد اعان على نفسه[3]

هر کس گل بخورد و بميرد، به قتل خود کمک کرده است و فقط خوردن تربت امام حسين (ع) مستثني است.

روايت ديگري نيز از امام صادق (ع) آمده است که فرمود:

لَوْلا أَنَّ بَنِى اُمَيَّةَ وَجَدُوا مَنْ يَکْتُبُ لَهُمْ وَيُجْبِىْ لَهُمُ الفَىُءَ وَ يُقاتِلُ عَنْهُمْ وَيَشْهَدُ جَماعَتَهُمْ لَما سَلَبُونا.[4]

 اگر بني اميه کساني که به آن ها ياري مي دادند نمي يافتند، قدرت غصب حق ائمه هدي (ع) را پيدا نمي کردند.

از مجموع روايات استفاده مي شود که اعانه بر اثم جايز نيست، خريد و فروش عنب و.. اگر جزء مصاديق روايات بالا باشد، نيز جايز نيست.

به نظر مي آيد رواياتي که ائمه (ع) در مورد بلااشکال بودن فروش تمر و عنب به کسي که مي داند شراب درست مي کند، صدق اعانه نمي کند هر چند به مفهوم عام، اعانه است اما اعانه بر اثم و عدوان صادق نيست و منظور تخصيص خوردن قاعده ي اثم و عدوان نيست.

موفق و پيروز باشيد.

والسلام عليکم و رحمة الله و برکاته

[1]. وسائل الشيعه، شيخ حر عاملي، جلد 12، ابواب ما يكتسب به، باب 41، حديث 1.

[2]. وسايل الشعه، ج 9، ص 19

[3]. همان، ج 24

[4]. بحارالانوار، جلد 72، صفحه 375


دسته بندی


    پاسخ دهید

    نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *

     

     
     

    مطالب ویژه




    آخرین اخبار شهرستان ها