1395/03/03 18:09
درس خارج فقه 1394/08/05
کسانی که دنبال ربا هستند و قصد دارند از طریق ربا ثروتی بیندوزند، مصداق فلا یربوا عندالله هستند

بِسْمِ اللّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ

درس خارج فقه استاد آیت الله دری نجف آبادی

 یکشنبه 05/08/94

جلسه دویست و چهلم از سلسله دروس مکاسب

موضوع: بررسی ربا از منظر آیات (2)

قال الله العظیم: بِسْمِ اللّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ؛ أَ وَ لَمْ يَرَوْا أَنَّ اللَّهَ يَبْسُطُ الرِّزْقَ لِمَنْ يَشاءُ وَ يَقْدِرُ إِنَّ في‏ ذلِکَ لَآياتٍ لِقَوْمٍ يُؤْمِنُونَ * فَآتِ ذَا الْقُرْبي‏ حَقَّهُ وَ الْمِسْکينَ وَ ابْنَ السَّبيلِ ذلِکَ خَيْرٌ لِلَّذينَ يُريدُونَ وَجْهَ اللَّهِ وَ أُولئِکَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ* وَ ما آتَيْتُمْ مِنْ رِباً لِيَرْبُوَا في‏ أَمْوالِ النَّاسِ فَلا يَرْبُوا عِنْدَ اللَّهِ وَ ما آتَيْتُمْ مِنْ زَکاةٍ تُريدُونَ وَجْهَ اللَّهِ فَأُولئِکَ هُمُ الْمُضْعِفُونَ

آیا ندیده اند که خداوند روزی را برای هر کس که بخواهد (بر حسب اقتضای نظام اتمّ عالم هستی) می گسترد و تنگ می گیرد؟ بی تردید در این (کار) نشانه هایی است (از قدرت و تدبیر و حکمت خدا) برای گروهی که ایمان دارند. پس حقّ خویشاوند و فقیر و در راه مانده را بده (به خویشاوند خود نفقه را و به خویشاوند معصوم پیامبر انفال و اخماس را، و به فقیر زکات را، و به وامانده در راه زکات و خمس را بده)، این (انفاق) برای کسانی که رضای خدا را می طلبند بهتر است و آنهایند که رستگارند. وآنچه (به عنوان) ربا دهید تا در اموال مردم افزوده شود (مثلا ده دینارتان در مال او دوازده شود) در نزد خدا زیاد نمی شود، و آنچه از زکات دهید در حالی که خواهان رضای خدا باشید (سود خواهید برد، و) چنین کسانی هستند که برنده سود چند برابرند.

آیات 37 تا 39 سوره مبارکه روم قرائت شد. آیه 39 درباره ربا و صدقات و خدمات اجتماعی در برابر موضوع رباست.

سوره مبارکه روم تقریباً سوره ی مکی است. ممکن است این دو سه آیه در مدینه و در اوایل هجرت نازل شده باشد و الا ظاهر این سوره این است که در مکه نازل شده است و آیات، نهی غیر مستقیم از رباست. مذمت و ملامت ربا و این که ربا در پیشگاه خداوند ارزشی ندارد. مشخص است که ربا نیز برای آن ها شناخته شده بوده و این آیات مقدمه ی تحریم قاطع و جدی آن است.

با توجه به این آیات، باید گفت روزی در دست خداست و نباید با کارهای حرام و اکل سحت و.. آن را حرام و آلوده کرد.

أَنَّ اللَّهَ يَبْسُطُ الرِّزْقَ لِمَنْ يَشاءُ وَ يَقْدِرُ؛ خداوند روزی را برای هر کس که بخواهد (بر حسب اقتضای نظام اتمّ عالم هستی) می گسترد و تنگ می گیرد؟

باید از مجرایی که خدا خواسته از او بخواهید که به شما روزی و حسنات دنیا و آخرت بدهد.

برخی علما در بحث آیه 39، آیات پیشین را ارتباط نمی دهند در صورتی که این آیات بیان می کند که انسان از راه حرام به جایی نمی رسد. بسیاری از حرام خوارها از مال خود خیری نمی بینند و بسیاری از حلال خورها با کمترین امکانات زندگی های خوبی دارند.

امیر المؤمنین (ع) می فرماید: اِعْلَمُوا عِبادَ اللّه ِ اَنَّ الْمُتَّقينَ ذَهَبُوا بِعاجِلِ الدُّنْيا وَ آجِلِ الاْخِرَةِ فَشَارَكُوا أَهْلَ الدُّنْيا فى دُنْياهُمْ وَ لَمْ يُشارِكْهُمْ اَهْلُ الدُّنْيا فى آخِرَتِهِمْ؛ اى بندگان خدا، بدانيد كه تقوا پيشگان هم از اين دنياى زود گذر و هم از آخرت كه مى آيد بهره گرفتند. با مردم دنيا در كارهاى دنيوى شريك شدند، ولى مردم دنيا باايشان در كارهاى اخروى شريك نشدند. (نهج البلاغه، نامه 27)

کارهایی که برخی مردم در راه حرام انجام می دهند را انجام نمی دهند در عوض کارهای حلالی که خدا قرار داده را انجام می دهند و به خواسته های دنیایی خود نیز می رسند.

فَآتِ ذَا الْقُرْبي‏ حَقَّهُ وَ الْمِسْکينَ وَ ابْنَ السَّبيلِ

پس حقّ خویشاوند و فقیر و در راه مانده را بده (به خویشاوند خود نفقه را و به خویشاوند معصوم پیامبر انفال و اخماس را، و به فقیر زکات را، و به وامانده در راه زکات و خمس را بده).

علت این که برخی نازل شدن این آیات را در مدینه مطرح می کنند به خاطر این آیه است. البته این مسئله منافات ندارد که در مکه نیز تأکید کند. در سوره نحل واسراو.. که مکی هستند نیز چنین آیاتی که کلیات و امهات هستند وجود دارد؛ و ینهی عن الفحشا و المنکر و البغی، لا تبذر تبذیرا و..

ذلِکَ خَيْرٌ لِلَّذينَ يُريدُونَ وَجْهَ اللَّهِ وَ أُولئِکَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ*

این (انفاق) برای کسانی که رضای خدا را می طلبند بهتر است و آنهایند که رستگارند.

خمس و زکات و نماز و روزه و.. همگی باید برای رضای خدا باشد که اگر اینگونه نباشد ریا، تظاهر، نفاق و.. می شود.

کسانی که حق ذی القربی و یتیم و مسکین و ... را ادا می کنند ولی برای رضای خدا نباشد، از مفلحون نیست. شرط فلاح، وجه الله بودن کارهاست.

آیه 39 مقابل این است:

وَ ما آتَيْتُمْ مِنْ رِباً لِيَرْبُوَا في‏ أَمْوالِ النَّاسِ فَلا يَرْبُوا عِنْدَ اللَّهِ وَ ما آتَيْتُمْ مِنْ زَکاةٍ تُريدُونَ وَجْهَ اللَّهِ فَأُولئِکَ هُمُ الْمُضْعِفُونَ

وآنچه (به عنوان) ربا دهید تا در اموال مردم افزوده شود (مثلا ده دینارتان در مال او دوازده شود) در نزد خدا زیاد نمی شود، و آنچه از زکات دهید در حالی که خواهان رضای خدا باشید (سود خواهید برد، و) چنین کسانی هستند که برنده سود چند برابرند.

قصد این که به مردم کمک می کند، برای زیاد کردن مال خود از مردم است و وجه الله در آن نیست. ولی هر چه به عنوان زکات داده شود، که به معنای مطلق صدقات است، دو چندان دریافت می کنند.

فلّاح کسی است که بذر را در زمین می کارد تا رشد کند. رشد کرده و رستگار، مفلح است.

 از این آیه حرام بودن ربا استفاده نمی شود ولی ربا از دیدگاه اسلام قابل قبول نیست و منفی است و در پیشگاه خداوند ارزشی ندارد. خداوند متعال ربا را دوست ندارد و ارزشی ندارد و نقطه مقابل آن، زکات دادن برای وجه الله است که نزد خدا محبوب است.

به نظر می رسد که این آیه از اولین آیاتی است که در قرآن کریم، راجع به ربا نازل شده است و ظاهر آن این است که ربا از دیدگاه اسلام منفی است، اسلام آن را قبول ندارد و ارزش آخرتی نیز ندارد. پس کسانی که دنبال ربا هستند و قصد دارند از طریق ربا ثروتی بیندوزند، مصداق فلا یربوا عندالله هستند. اجمالا در اولین آیاتی که عنوان ربا در آن مطرح شده است، قرآن کریم با ربا برخورد کرده و آن را منفی و غیر قابل قبول عنوان کرده است.

ممکن است در این آیه گفته شود کلمه ی ربا، صدقاتی که قصد خدا در آن نباشد منظور است و در برابر آن صدقاتی که قصد خدا هستند مطرح شده است. این مسئله خلاف ظاهر است.

بنابراین اگر افرادی کار خیر می کنند ولی قصد خدایی نداشته باشند و برای این باشد که نزد مردم احترام داشته باشند و آبرومند باشند نزد خدا ارزشی ندارد. این درست است.

اما اگر ظاهر آیه را به این مورد بگیرند خلاف ظاهر است. اگر مفهوم اعم گرفته شود قابل قبول تر است؛ چه ربای اصطلاحی و چه خدمات اجتماعی که به قصد قربت انجام نمی دهند را بیان کرده است. لیربوا عند الناس است.

به نظر ما ظاهر این است که در این آیه شریفه، ربا همان ربای اصطلاحی باشد که کارهای دیگر را شامل شود منتها کارهایی که قصد خدا در آن نیست. در پیشگاه خداوند رشد و افزایش نخواهد یافت و ارزش ندارد.

نظیر این آیه را به نحو دیگری در باب شراب و خمر است. سوره مبارکه نحل در مکه مکرمه نازل شده است. خداوند در مورد شراب در آیه 67 این سوره می فرماید:

وَ مِنْ ثَمَراتِ النَّخيلِ وَ الْأَعْنابِ تَتَّخِذُونَ مِنْهُ سَکَراً وَ رِزْقاً حَسَناً إِنَّ في‏ ذلِکَ لَآيَةً لِقَوْمٍ يَعْقِلُونَ؛ و از میوه های درختان نخل و انگور، مسکرات (ناپاک) و روزی خوب و پاکیزه می گیرید در این، نشانه روشنی است برای جمعیّتی که اندیشه می کنند!

قرآن آن چه که مایه مستی را قبول ندارد. سکر را به عنوان منفی و رزقا حسنا را به عنوان مثبت و در مقابل شراب قرار داده است.

عَنِ الرِّضا عليه السلام قالَ: مـا بَعَثَ اللّهُ نَـبيّا اِلاّ بِـتَحْرِيمِ الْخَـمْرِ

امام رضا (ع) فرمود: خداوند هیچ پیامبری را نفرستاد مگر این که شراب را حرام کرده است.

هیچ انسان عاقلی کاری نمی کند که عقل را زوال کند.

در این آیه شریفه قرآن کریم به صورت مشخص کلمه ی سکر را به کار برده و بعد از آن رزق حسن را آورده است.

در سه آیه ی مطرح شده ی سوره روم نیز نکات جالبی است:

رزاق خداست و خدا روزی می دهد، تأکید بر دادن حق ذی القربی و یتیم و مسکین و چند نکته ی دیگر. اگر به عنوان ربا پول می دهید در پیشگاه خدا قابل قبول نیست، اگر زکات برای رضایت خدا باشد، خداوند به آن سود دنیا و آخرتی خواهد بخشید.

مضعفون که در این آیه آمده مانند آیه 261 سوره مبارکه بقره است که می فرماید: مَثَلُ الَّذينَ يُنْفِقُونَ أَمْوالَهُمْ في‏ سَبيلِ اللَّهِ کَمَثَلِ حَبَّةٍ أَنْبَتَتْ سَبْعَ سَنابِلَ في‏ کُلِّ سُنْبُلَةٍ مِائَةُ حَبَّةٍ وَ اللَّهُ يُضاعِفُ لِمَنْ يَشاءُ وَ اللَّهُ واسِعٌ عَليمٌ؛ کسانی که اموال خود را در راه خدا انفاق می کنند، همانند بذری هستند که هفت خوشه برویاند که در هر خوشه، یکصد دانه باشد و خداوند آن را برای هر کس بخواهد (و شایستگی داشته باشد)، دو یا چند برابر می کند و خدا (از نظر قدرت و رحمت،) وسیع، و (به همه چیز) داناست.

در این مباحث آیات قرآن بیشتر تابع شرایط و مکان و زمینه هاست. در مکه، مبارزه با بت و بت پرستی و شرک و.. بوده است و معمولا اصول کلی احکام اسلام را مطرح می کند اما بیان تفصیلی احکام اسلام، عمدتا در مدینه منوره است لذا در سور مدنی که 29 سوره است، احکام شرع آمده است مثل بقره، آل عمران، احزاب و... سور مکی عمدتا سور اعتقادی است که مسائل کلان توحیدی و خداشناسی و مبارزه با بت پرستی و خرافات و بدعت ها در آن است.

در برخی روایات، سحت را که در آیات قرآن آمده به ربا تعبیر کرده اند. السحت هی الربا

آیه ای که در سوره مبارکه بقره و مائده و.. در مورد اکل سحت علمای یهود و نصاری سخن می گوید، از مصادیق سحت ربا و رشوه و.. است. آیاتی که سحت را حرام می داند، کلیاتی است که یکی از مصادیق آن رباست.

آیه 6 سوره لقمان می فرماید:

وَ مِنَ النَّاسِ مَنْ يَشْتَري لَهْوَ الْحَديثِ لِيُضِلَّ عَنْ سَبيلِ اللَّهِ بِغَيْرِ عِلْمٍ وَ يَتَّخِذَها هُزُواً أُولئِکَ لَهُمْ عَذابٌ مُهينٌ؛ و بعضی از مردم سخنان بیهوده را می خرند تا مردم را از روی نادانی، از راه خدا گمراه سازند و آیات الهی را به استهزا گیرند برای آنان عذابی خوارکننده است!

لهو الحدیث به غنا و مطرب بازی تعبیر شده است.

سحت نیز یک امر کلی است. رشوه، خرید و فروش اعیان نجسه، ربا، احتکار، دزدی و.. جزء سحت است.

در آیاتی که در مورد اکل سحت علمای یهود و نصاری مطرح می شود فقط موضوع رشوه نبوده است بلکه گوشت خوک و ربا و شراب و پول آنها ... نیز بوده است. ورای این ایات، آیات دیگری نیز وجود دارد. در سوره مبارکه اعراف که سوره مکی است دستوراتی می دهد و از فحشا و منکر، اثم و بغی نهی میکند.

قُلْ إِنَّما حَرَّمَ رَبِّيَ الْفَواحِشَ ما ظَهَرَ مِنْها وَ ما بَطَنَ وَ الْإِثْمَ وَ الْبَغْيَ بِغَيْرِ الْحَقِّ وَ أَنْ تُشْرِکُوا بِاللَّهِ ما لَمْ يُنَزِّلْ بِهِ سُلْطاناً وَ أَنْ تَقُولُوا عَلَي اللَّهِ ما لا تَعْلَمُونَ

بگو: «خداوند، تنها اعمال زشت را، چه آشکار باشد چه پنهان، حرام کرده است و (همچنین) گناه و ستم به ناحق را و اینکه چیزی را که خداوند دلیلی برای آن نازل نکرده، شریک او قرار دهید و به خدا مطلبی نسبت دهید که نمی دانید.» (اعراف، 33)

فواحش شامل انواع گناهان فاحشه مثل زنا، لواط و اختلاط و فساد و فحشا و.. است. ممکن است کسی شراب خواری را فحشا نداند ولی به دلیل آیه 209 سوره بقره، مصداق اثم است. این آیه می فرماید:

يَسْئَلُونَکَ عَنِ الْخَمْرِ وَ الْمَيْسِرِ قُلْ فيهِما إِثْمٌ کَبيرٌ وَ مَنافِعُ لِلنَّاسِ وَ إِثْمُهُما أَکْبَرُ مِنْ نَفْعِهِما وَ يَسْئَلُونَکَ ما ذا يُنْفِقُونَ قُلِ الْعَفْوَ کَذلِکَ يُبَيِّنُ اللَّهُ لَکُمُ الْآياتِ لَعَلَّکُمْ تَتَفَکَّرُونَ

در باره شراب و قمار از تو سؤال می کنند، بگو: «در آنها گناه و زیان بزرگی است و منافعی (از نظر مادی) برای مردم در بردارد (ولی) گناه آنها از نفعشان بیشتر است. و از تو می پرسند چه چیز انفاق کنند؟ بگو: از مازاد نیازمندی خود.» اینچنین خداوند آیات را برای شما روشن می سازد، شاید اندیشه کنید!

اگر در سوره مبارکه اعراف کلمه ی اثم را مطرح کرده است، از مصادیق روشن اثم در سوره مبارکه بقره خمر و میسر را مطرح کرده است که اثم کبیر هستند.

از مصادیق اثم، ربا، شراب، رشوه و قمار و.. است.

آیه 2 سوره مائده را نیز می توان بیان کرد که می فرماید: وَ تَعاوَنُوا عَلَي الْبِرِّ وَ التَّقْوي‏ وَ لا تَعاوَنُوا عَلَي الْإِثْمِ وَ الْعُدْوانِ؛ در راه نیکی و پرهیزگاری با هم تعاون کنید! و (هرگز) در راه گناه و تعدّی همکاری ننمایید!

آیه 157 سوره مبارکه اعراف که در مورد پیامبر (ص) و برنامه های ایشان سخن می گوید: الَّذينَ يَتَّبِعُونَ الرَّسُولَ النَّبِيَّ الْأُمِّيَّ الَّذي يَجِدُونَهُ مَکْتُوباً عِنْدَهُمْ فِي التَّوْراةِ وَ الْإِنْجيلِ يَأْمُرُهُمْ بِالْمَعْرُوفِ وَ يَنْهاهُمْ عَنِ الْمُنْکَرِ وَ يُحِلُّ لَهُمُ الطَّيِّباتِ وَ يُحَرِّمُ عَلَيْهِمُ الْخَبائِثَ وَ يَضَعُ عَنْهُمْ إِصْرَهُمْ وَ الْأَغْلالَ الَّتي‏ کانَتْ عَلَيْهِمْ فَالَّذينَ آمَنُوا بِهِ وَ عَزَّرُوهُ وَ نَصَرُوهُ وَ اتَّبَعُوا النُّورَ الَّذي أُنْزِلَ مَعَهُ أُولئِکَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ؛ همانها که از فرستاده (خدا)، پیامبر «امّی» پیروی می کنند پیامبری که صفاتش را، در تورات و انجیلی که نزدشان است، می یابند آنها را به معروف دستور می دهد، و از منکر باز میدارد اشیاء پاکیزه را برای آنها حلال می شمرد، و ناپاکیها را تحریم می کند و بارهای سنگین، و زنجیرهایی را که بر آنها بود، (از دوش و گردنشان) بر می دارد، پس کسانی که به او ایمان آوردند، و حمایت و یاریش کردند، و از نوری که با او نازل شده پیروی نمودند، آنان رستگارانند.

این سری از آیات قرآن همگی به نحوی در مبارزه با ربا دستور می دهد. به نظر می آید ترتیب با این کیفیت نازل شده است شاید آیه 129 سوره آل عمران مقدم بر آیات دیگری که راجع به ربا نازل شده باشد که می فرماید: يا أَيُّهَا الَّذينَ آمَنُوا لا تَأْکُلُوا الرِّبَوا أَضْعافاً مُضاعَفَةً وَ اتَّقُوا اللَّهَ لَعَلَّکُمْ تُفْلِحُونَ؛ ای کسانی که ایمان آورده اید! ربا (و سود پول) را چند برابر نخورید! از خدا بپرهیزید، تا رستگار شوید!

گاهی در نظام های جاهلی، خود فرد را به جای پول ربا به بردگی می گرفتند.

سوره مبارکه آل عمران سوره ی مدنی است و حکم روشن ربا را فرموده است.

در سوره مبارکه نساء آیات 160 و 161 راجع به ربا تعریض علمای یهود و نصاری و.. است.

فَبِظُلْمٍ مِنَ الَّذينَ هادُوا حَرَّمْنا عَلَيْهِمْ طَيِّباتٍ أُحِلَّتْ لَهُمْ وَ بِصَدِّهِمْ عَنْ سَبيلِ اللَّهِ کَثيراً * وَ أَخْذِهِمُ الرِّبَوا وَ قَدْ نُهُوا عَنْهُ وَ أَکْلِهِمْ أَمْوالَ النَّاسِ بِالْباطِلِ وَ أَعْتَدْنا لِلْکافِرينَ مِنْهُمْ عَذاباً أَليماً

بخاطر ظلمی که از یهود صادر شد، و (نیز) بخاطر جلوگیری بسیار آنها از راه خدا، بخشی از چیزهای پاکیزه را که بر آنها حلال بود، حرام کردیم. و (همچنین) بخاطر ربا گرفتن، در حالی که از آن نهی شده بودند و خوردن اموال مردم به باطل و برای کافران آنها، عذاب دردناکی آماده کرده ایم.

آخرین آیات مربوط به ربا در سوره مبارکه بقره است. آیاتی که در مورد شراب نازل شد به تدریج شراب را تحریم کرد اما در باب ربا، آیاتی از سوره روم، اعراف، آل عمران و نساء اشاره شده است و آیه قاطعی که حکم را مشخص کرد آیات سوره آل عمران است.

در توراتی (با وجودی که تحریف شده است) باز هم ربا جزء محرمات است. در سِفر خروج باب 22 آیه 25 آمده است: اگر نقدی به فقیری از قوم من که همسایه تو باشد قرض دادی، مثل رباخوار با او رفتار مکن و هیچ سودی بر او مگذار.

در سفر لاوی باب 25 آیه 35 آمده است: و اگر برادرت فقیر شده نزد تو تهیدست باشد او را مانند غریب و مهمان دستگیری نما تا با تو زندگی نماید. از او ربا و سود مگیر و از خدای خود بترس تا برادرت با تو زندگی نماید.

مشخص می شود که در ادیان قبل از اسلام نیز ربا حرام بوده است. اناجیل حضرت عیسی (ع) نیز پیرو تورات حضرت موسی (ع) هستند. تورات مورد قبول حضرت موسی (ع) هستند. مسیحیان شریعت ندارند و باید به شریعت موسی (ع) عمل کنند.

موفق و پیروز باشید.

والسلام علیکم و رحمة الله و برکاته